Logo

dziennik
 
email-icon
 
bip logo
 
biblio
BIBLIOTEKA NA FB
 
 
SRzPU
 
czworeczka
 

Wydarzenia szkolne

Realizacja ról rodzinnych pełnionych przez kobietę i mężczyznę
Wpisany przez Administrator
wtorek, 07 czerwca 2011 08:27

Realizacja ról rodzinnych pełnionych przez kobietę i mężczyznę


 Rodzina jest dla dziecka pierwszym i jednocześnie najważniejszym środowiskiem rozwojowym i wychowawczym. Jest grupą, którą charakteryzuje społecznie uznany, stanowiący podstawę jej funkcjonowania, wewnętrzny podział ról jej członków, mający istotne znaczenie dla spełnienia przez rodzinę jej funkcji w społeczeństwie.  W poprawnie funkcjonującej rodzinie rodzice przejmują na siebie pełnienie określonych ról rodzicielskich.

Role społeczne rodziców i dzieci nie są czymś stałym, ulegają one przeobrażeniom wraz z ewolucją instytucji rodzinnej. W rodzinie patriarchalnej ojciec był głową rodziny, był jej żywicielem, on decydował o najważniejszych sprawach. Obecnie, kiedy również i matka pracuje zawodowo będąc współżywicielem rodziny, ich role zaczynają się zacierać, stają się coraz bardziej do siebie zbliżone a relacje między rodzicami stają się znacznie bardziej równorzędne i partnerskie.

Bywa, że rola matki związana z macierzyństwem i opieką nad dziećmi niekiedy jest sprzeczna z jej rolą zawodową. Godzeniu tych ról sprzyja ustawodawstwo socjalne, zapewniające kobietom urlopy i zwolnienia. Praca i kariera zawodowa wzbogaca psychicznie kobietę i nie musi ujemnie odbijać się na rolach matki, opiekunki i wychowawczyni.

Niemniej jednak w naszej świadomości wciąż funkcjonują dosyć tradycyjne stereotypy kobiecości i męskości oraz związane z nimi tendencje do przypisywania pewnych zachowań, działań, cech wyłącznie kobiecie lub wyłącznie mężczyźnie. W odniesieniu do rodziny przejawia się to m.in. w przekonaniu, iż funkcja zarobkowa to domena mężczyzny, natomiast kobiecie przypisuje się funkcje usługowo – opiekuńcze. Wiedza o stereotypach związanych z płcią  jest jednym z istotnych źródeł kształtowania się identyfikacji płciowej . Początki pojawiającego się poczucia przynależności  do określonej płci to ważny okres w życiu dziecka. Na kształtowanie identyfikacji płciowej u dziecka wpływa środowisko rodzinne, w którym wzrasta oraz model matki i ojca jaki reprezentują jego rodzice.

Aby odpowiedzieć sobie na pytanie, jak w rzeczywistości wygląda realizacja roli macierzyńskiej i ojcowskiej, należy przyjrzeć się im dokładniej.

Powszechnie uznaje się, że macierzyństwo jest podstawową rolą kobiety zarówno   w aspekcie biologicznym jak i społecznym. Powstało na ten temat wiele publikacji z różnych dziedzin nauki takich jak m.in. psychologia, socjologia, pedagogika czy pediatria.

O macierzyńskiej roli kobiety mówi się często jako o instynkcie macierzyńskim, ze względu na fakt, iż opieka matki nad swym dzieckiem jest zachowaniem instynktownym, istniejącym również w świecie zwierząt.  Na ten temat prowadzono wiele badań, próbowano dociec istoty tegoż instynktu. Powstała teoria, że o uaktywnieniu się instynktu macierzyńskiego decyduje hormon przysadki mózgowej – prolaktyna, który u ptaków wpływa na budowanie gniazd, wysiadywanie jaj, opiekowanie się pisklętami. U ssaków prolaktyna wywołuje wydzielanie się mleka i czynności opiekuńcze. U człowieka repertuar tychże zachowań jest o wiele bogatszy, niemniej jednak prolaktyna pozostaje bezpośrednim czynnikiem wpływającym na aktywizację instynktu macierzyńskiego u kobiety.

Teoria psychoanalityczna dostrzega więź jaka istnieje między matką a dzieckiem             w fakcie karmienia piersią – dziecko kojarzy sobie matkę z przyjemnymi odczuciami bliskości i zaspokojenia głodu. Znane są badania H. Harlowa, dotyczące bliskości  z matką występującej u małych małpek. W tych badaniach małpki podzielone zostały na dwie grupy: jedna grupa karmiona była przez matkę wykonaną z drucianej siatki, druga – przez matkę sporządzoną z futra. Okazało się, że małpki lgnęły do matki „futrzanej” i to bez względu na to, która z nich je karmiła. Obserwacje te pozwoliły na wysunięcie wniosku, że  o powstaniu silnej więzi emocjonalnej matki i jej dziecka decyduje bliski kontakt dokonany we wczesnym dzieciństwie. Wpływ bliskich kontaktów z matką na rozwój psychiki jest więc niezaprzeczalny, nie tylko w początkowych latach życia dziecka ale i w dorosłym życiu człowieka. W pierwszych latach życia, gdy dziecko jest słabe, bezbronne, uzależnione od otoczenia, to właśnie matka jest osobą, która zaspokaja jego podstawową potrzebę psychiczną – potrzebę bezpieczeństwa. Poczucie bezpieczeństwa jest bazą do rozwoju wszelkich potrzeb psychicznych, emocjonalnych i społecznych oraz warunkuje prawidłowy rozwój dziecka we wszystkich dziedzinach. Kontakt z matką jest jednocześnie pierwszą formą kontaktu społecznego i emocjonalnego, na bazie której kształtować się będą relacje z innymi ludźmi. Obcowanie emocjonalne z matką odgrywa niezmiernie istotną rolę w rozwoju osobowości dziecka, czyli właściwych mu stałych cech intelektualnych, emocjonalnych, temperamentalnych czy wolicjonalnych.

Jednakże, będąc obiektywnym, należy stwierdzić, że więź pomiędzy matką  i dzieckiem nie ma charakteru wyłącznie biologicznego. Teoretycznie funkcję matki może spełnić inna kobieta, o ile spełni pewne warunki. Po pierwsze – kontakt z dzieckiem musi być ciągły i systematyczny, musi to być wciąż ta sama osoba. Po drugie – kontakt ten musi mieć charakter niezwykle bliski a osoba opiekująca się dzieckiem musi być mu bardzo oddana. Taka jest właśnie matka.

Opieka nad dzieckiem wymaga od matki dużego zaangażowania emocjonalnego, poświęcenia znacznej ilości czasu, wysiłku, trudu, często także rezygnacji z zaspokojenia własnych potrzeb czy zainteresowań. Jednakże ważne jest w tej sytuacji, aby dziecko nie czuło, że jest ciężarem a opieka nad nim tylko przykrym obowiązkiem. Matka musi dać odczuć dziecku, że jest kochane i potrzebne. Warunkiem bardzo istotnym dla rozwoju osobowości dziecka jest pełna jego akceptacja ze wszystkimi jego wadami i zaletami, taka właśnie jest miłość macierzyńska – bezwarunkowa, oddana i nieustająca („ kocham cię, bo jesteś moim dzieckiem” a nie „kocham cię dlatego, że spełniasz moje oczekiwania”). Akceptacja matki jest dla dziecka niezwykle istotna, w znaczący sposób wpływa na kształtowanie się jego samooceny, samoakceptacji, stosunku do samego siebie, pewności siebie oraz poczucia własnej wartości. Matka uczy dziecko patrzeć na świat, dostrzegać innych ludzi oraz ich uczucia i potrzeby. Dostarcza mu wzorców zachowania w różnorodnych okolicznościach, modeli zaspokojenia potrzeb oraz sposobów zachowania się w sytuacjach, gdy te potrzeby nie mogą być zaspokojone. Kobieta jest ze swojej natury bardziej wrażliwa, delikatna, łagodna, współczująca – te jej cechy mają duże znaczenie w kształtowaniu się charakteru i osobowości dziecka, w jego rozwoju moralnym, emocjonalnym, wpływają na kształtowanie się jego hierarchii wartości, odczuć empatycznych i altruistycznych.

Roli matki nie ubywa na znaczeniu w późniejszych okresach życia dziecka, zmienia ona jedynie swój charakter, gdyż wraz z rozwojem dziecko staje się coraz bardziej aktywne            i samodzielne.

Kobieta nie pełni w rodzinie jedynie roli opiekunki dla dziecka, jest bardzo często organizatorką całego codziennego życia rodzinnego; mówi się, że „kobieta wypełnia sobą dom”. Poza tym, że jest ona wychowawczynią dzieci, opiekunką domowego ogniska, organizatorką życia rodzinnego, bardzo często zajmuje się jeszcze pracą zawodową.

W Polsce ogromny procent matek małych dzieci wykonuje pracę zarobkową. Ma to swoje plusy i minusy. Niewątpliwą wadą takiej sytuacji jest fakt znacznego ograniczenia czasu jaki może poświęcić dziecku i rodzinie. Pociąga to za sobą konieczność zapewnienia dziecku opieki pod nieobecność matki, co w konsekwencji prowadzi do korzystania z pomocy żłobka, przedszkola czy świetlicy szkolnej. O ile dziecko w wieku szkolnym jest już na tyle dojrzałe, aby zaakceptować tę sytuację, to dziecko 2 czy 3 – letnie bardzo trudno znosi nagłą rozłąkę z rodzicami. Małe dziecko, które wciąż jeszcze przystosowuje się do swojego środowiska rodzinnego, musi nagle odnaleźć się w odmiennym środowisku o zupełnie innych właściwościach i rytmie życia. Innym minusem takiej sytuacji jest obciążenie kobiety dużą ilością obowiązków. „Kobieta, która jest żoną i matką, a ponadto pracuje zawodowo, musi pełnić jednocześnie kilka ról społecznych. Każdy człowiek w społeczeństwie pełni kilka takich ról. Pracująca matka musi być równocześnie dobrym pracownikiem, dobrą matką, dobrą żoną, dobrą organizatorką życia rodzinnego. Role te obciążają ją, trudno bowiem ze wszystkich wywiązać się ku zadowoleniu własnemu i innych. Jeśli matka stara się to czynić brak jej czasu na odpoczynek, rozrywkę, kontakty towarzyskie. Przeżywa często stany napięcia wynikające z poczucia, że nie spełnia oczekiwań własnych i otoczenia, w jednej dziedzinie lub innej.”

Jednak z całą stanowczością należy stwierdzić iż, pomimo wszystko, praca zawodowa matki nie wprowadza do rodziny jedynie elementów ujemnych. Niewątpliwym plusem jest poprawa sytuacji materialnej rodziny dzięki dodatkowym zarobkom matki, co pomaga zapewnić dziecku lepsze warunki rozwoju. Wiele kobiet wykonuje pracę zawodową kierując się nie tylko wartościami materialnymi, ale dlatego, że zdobyły odpowiednie wykształcenie         i pragną je wykorzystać. Matka, która pracuje zdobywa uznanie w oczach dziecka, nawet pomimo pewnych niedogodności z powodu jej nieobecności w domu. Im dziecko jest starsze, im bardziej dojrzałe emocjonalnie, tym wyżej ceni swoją matkę, która pełni jakąś rolę społeczną, która jest ceniona i szanowana przez innych ludzi. Korzyści wynikające z pracy zawodowej, oprócz wzrostu stopy życiowej i uznania w oczach dzieci, to także poczucie wyższej wartości samej matki. Kobieta zajmująca pewną pozycję zawodową , posiadająca wykształcenie oraz pewien zasób wiedzy, nawiązująca nowe kontakty z ludźmi, podnosząca swoje kwalifikacje – poszerza swoje horyzonty umysłowe, wzbogaca zasób doświadczeń, rozwija swoją osobowość. Intelektualny kontakt z matką, która posiada pewne wykształcenie oraz pewien zasób wiedzy wpływa na zwiększenie jej autorytetu w oczach dziecka.. Matka spełnia jeszcze jedną ważną rolę w życiu rodziny – stanowi dla dziecka wzór kobiety, zarówno dla chłopca jak i dziewczynki. U dziewczynki wpływ tego wzoru dokonuje się na podstawie identyfikacji: córka pragnie naśladować swoją matkę. Dla chłopca matka jest wzorem kobiety, według którego w mniejszym lub większym stopniu dokonuje on wyboru swojej przyszłej żony.

Obok roli matki kobieta pełni w rodzinie także rolę żony. Rodzaj relacji między żoną i mężem stwarza określone warunki, w których przebiega proces uczenia się przez dzieci pewnych nawyków, postaw, umiejętności. Warunki te mogą być zróżnicowane i w różny sposób – korzystny, bądź niekorzystny – mogą wpływać na dziecko. Jednak zgodne, pełne miłości, przywiązania i zrozumienia współżycie między żoną i mężem – tak istotne dla prawidłowego rozwoju psychiki dziecka – powinno być przedmiotem ciągłych starań                  i wysiłków. Kobieta jako matka i żona potrafi stworzyć w domu atmosferę ciepła i miłości. Dzięki jej opiekuńczej postawie oraz typowo kobiecym właściwościom, zarówno dziecko jak i mąż czują się kochani, bezpieczni, aprobowani.

Podsumowując rozważania o roli matki i żony chciałabym przytoczyć słowa  E. Fromma, który w niezwykle piękny sposób określił istotę macierzyństwa:

„Matka jest pokarmem, miłością, ciepłem, ziemią. Być kochanym przez nią to tyle co być żywym, zakorzenionym, mieć ojczyznę i dom”.

W innym natomiast miejscu, czytamy:

„Miłość matki nie jest obwarowana żadnym warunkiem. Jedyne co muszę zrobić to … być – być jej dzieckiem. Miłość matki jest szczęściem, jest spokojem, nie trzeba jej zdobywać, nie trzeba na nią zasługiwać”.

Warto by zastanowić się również nad realizacją roli ojcowskiej. Godne uwagi są rozważania E. Fromma na temat roli ojca w rodzinie w porównaniu  z rolą matki. Autor ten uważa, że zasadniczą różnicą pomiędzy miłością matki a miłością ojca do swego dziecka jest fakt, że pierwsza z nich to miłość bezwarunkowa, na którą nie trzeba zasłużyć; druga zaś jest już uwarunkowana pewnymi cechami, właściwościami czy zachowaniami dziecka. „Ojciec –pozbawiony tak silnego jak matka związku biologicznego z dzieckiem – nie posiada danej z natury umiejętności kochania dziecka tylko dlatego, że jest to jego dziecko (choćby ze względu na to, że nie występują w jego organizmie czynniki aktywujące „instynkt macierzyński” takie jak np. wzrost poziomu hormonu prolaktyny). Miłość ojcowska jest wywołana przez szereg czynników, które w większości są bezpośrednio związane ze sposobem zachowania się dziecka. Miłość ojca jest miłością uwarunkowaną (kocham cię, ponieważ spełniasz moje oczekiwania), jest uczuciem na które trzeba zasłużyć.

Rola ojca w rodzinie, jego wpływ na funkcjonowanie życia rodzinnego oraz na wychowanie dzieci zmieniała się wraz z upływem wieków. W tradycyjnej rodzinie to ojciec był jej głową, decydował o najważniejszych sprawach, był żywicielem rodziny i osobą  w pewnym sensie uprzywilejowaną. Był uosobieniem siły fizycznej i psychicznej, dyscypliny, karności, sprawności i wiedzy. Współcześnie sytuacja ta ulega zmianie, chociaż istnieją jeszcze rodziny, które wciąż utrzymują tradycyjny układ ról współmałżonków. Generalnie jednak, pozycja ojca w rodzinie ulega pewnym przeobrażeniom, głównie dzięki powszechnemu zjawisku pracy zawodowej matek. Ojciec nie jest już jedynym dostarczycielem środków utrzymania, nie jest już także jedynym autorytetem w zakresie wiedzy, gdyż kobiety dorównują, a często przewyższają mężczyznę poziomem wykształcenia.

Większość współczesnych rodzin cechują raczej partnerskie relacje. Ojciec i matka dysponują podobnym stopniem władzy. Obecność ojca w rodzinie oraz aktywny udział w codziennym życiu rodzinnym i wychowaniu dzieci wpływa na ich prawidłowy rozwój psychiczny i dobre przystosowanie społeczne.

Mężczyzna prezentuje przeważnie takie właściwości, jak siła fizyczna, energia, zdecydowanie, stanowczość. Przeważnie  zapewnia dzieciom określone warunki materialne, poczucie stabilizacji i bezpieczeństwa. Autorytet ojca zawiera w sobie przejawy pewnej groźby, kary, przymusu – uosabia siłę psychiczną i fizyczną, wdraża dzieci do przestrzegania zasad i norm społecznych. Ojciec spełnia ponadto jeszcze jedną ważną rolę w życiu rodziny – poprzez kontakt z nim dziecko ma okazję poznać w codziennym życiu typowo męskie cechy osobowości. Dla chłopca ojciec jest wzorem do naśladowania, stanowi dla niego model mężczyzny. Istnieje teoria, że dzieci nabywają szybciej i skuteczniej pewne formy zachowania się – zarówno pozytywne jaki negatywne – od przedstawicieli tej samej płci niż płci przeciwnej. Powyższa prawidłowość  ma szczególne zastosowanie w przypadku uczenia się szeregu ról społecznych związanych z płcią człowieka. Role te są lepiej przez dziecko przyswajane, jeśli stale ma ono możność obserwowania dorosłego człowieka tej samej płci w najróżnorodniejszych sytuacjach życia codziennego. Taką zaś najlepszą okazję do stałej obserwacji stwarza uczestnictwo w życiu rodzinnym dorosłego przedstawiciela tej samej płci, który reprezentuje.

 Dlatego, ani matka nie może zastąpić ojca, ani ojciec matki; oboje powinni wywiązywać się ze swoich ról rodzicielskich w sposób należyty, oboje powinni wspierać rozwój swego dziecka, oboje powinni brać czynny udział w procesie wychowania. Oboje powinni dbać o to, aby ich dziecko wzrastało w poczuciu, że jest kochane, akceptowane, bezpieczne.

 

Ewelina Głuchowska

 

 

Bibliografia:

H. Filipczuk: Rodzina a rozwój psychiczny dziecka, Nasza Księgarnia, W-wa, 1981

K. Pospiszyl: O miłości ojcowskiej, W-wa, 1976

K. Pospiszyl: Psychologia kobiety, W-wa, PWN, 1986

E. Fromm: O sztuce miłości, W-wa, PIW, 1971

Z. Zaborowski: Rodzina jako grupa społeczno – wychowawcza, W-wa, Nasza Księgarnia, 1980

E.E. Mandal: Stereotypy matki i ojca u dzieci w różnym wieku, „Psychologia Wychowawcza”, 4/1998

 
© 2008 - 2018 Publiczna Szkoła Podstawowa nr4 w Krasnymstawie
Wszelkie prawa zastrzeżone